Cuộc đời và sự nghiệp nhà thơ Tú Mỡ
- Chi tiết
- Được đăng: Thứ ba, 24 Tháng 3 2020 08:32
- Viết bởi Admin4
- Lượt xem: 6055
Nói đến Tú Mỡ là người ta dễ liên hệ đến bậc đàn anh Tú Xương. Hai ông là những đỉnh cao của thơ trào phúng. Mà đã là thơ trào phúng ắt sẽ phải chạm đến tâm hồn Việt. Tuyệt nhiên không có thứ thơ trào phúng lai căng, nhập ngoại.
Cuộc đời và sự nghiệp văn chương
Nhà thơ Tú Mỡ, tên thật là Hồ Trọng Hiếu. Ông sinh ngày 14 tháng 3 năm 1900, tại phố Hàng Hòm, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội trong một gia đình tiểu thủ công nghèo. Lên 5 tuổi, Trọng Hiếu học chữ Hán với ông nội. Sau khi ông nội mất, cậu bé Hiếu mới chuyển sang học trường tư chữ quốc ngữ với thầy giáo Quý ở phố Hàng Mành. Học được một năm, ông xin chuyển vào học trường công ở phố Hàng Bông, rồi tiếp đến là ở phố Hàng Vôi. Năm 14 tuổi (1914), Trọng Hiếu đỗ đầu bằng sơ học yếu lược Pháp- Việt. Ngay năm sau đấy ông được nhận vào học trường Bưởi (nay là trường THPT Chu Văn An, Ba Đình, Hà Nội). Cùng khóa với ông có Hoàng Ngọc Phách, tác giả tiểu thuyết nổi tiếng “Tố Tâm”, được đánh giá là một trong những tiểu thuyết hiện đại đầu tiên của Việt Nam và đã được dịch ra tiếng Pháp ngay khi nó vừa xuất bản bằng tiếng Việt.
Chẳng hiểu vì duyên cớ nào, năm lên 16 tuổi, Trọng Hiếu bắt đầu “nhiễm chứng” làm thơ. Ông đã kể lại một cách rất hồn nhiên và hóm hỉnh trong hồi ký của mình rằng: “… tôi quyết tâm học làm thơ. Trước hết tôi mua bộ Hán- Việt văn khảo để nghiên cứu các thể thơ ca, từ, phú, rồi mua những tập thơ của nữ sĩ họ Hồ tên Xuân Hương, rồi đến Tú Xương, Nguyễn Khuyến, Tản Đà, Trần Tuấn Khải… những tác phẩm mà tôi thích đọc nhất…”. Đấy toàn là những bậc thơ tài danh đất Việt… ”
Khi tròn 17 tuổi, chàng thư sinh Hà thành Hồ Trọng Hiếu đem lòng yêu một nữ sinh 15 tuổi ở phố Hàng Bông. Bắt đầu từ thời điểm này, “chứng bệnh” làm thơ của chàng ngày càng nặng thêm. Thật không may cho kẻ si tình, sau khi bài thơ tặng người yêu đầu tiên theo thể thất ngôn bát cú, có tên là “Tương tư” đến tay Hoàng Ngọc Phách, bị chê là mòn sáo. Quả là chẳng có sai, vì ở cái tuổi ấy, vốn không có khiếu thơ tình, nhưng khi tình yêu sét đánh sạt qua tim thì cứ nghĩ gì viết nấy thôi, chứ lấy đâu cảm xúc.
Năm 18 tuổi, Hồ Trọng Hiếu đỗ bằng Thành chung và cuối năm đó, ông xin vào làm thầy ký trong Sở Tài chính Hà Nội cho đến Cách mạng Tháng Tám 1945. Dù không phải là nghề thầy phán, nhưng ngay từ khi bắt đầu đi làm ông cũng đã sáng tác được bài thơ khôi hài đầu tiên, đó là bài “Bốn cái mong của thầy Phán”. Nhưng cũng phải đến lúc chàng thanh niên họ Hồ tên Hiếu 26 tuổi mới bắt đầu có thơ đăng trên “Việt Nam thanh niên tạp chí” và “Tứ dân tạp chí”. Và mãi đến năm 32 tuổi, sau khi gặp Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh) năng khiếu thơ trào phúng của Tú Mỡ mới được phát hiện và ngay sau đấy ông được mời tham gia Tự lực văn đoàn. Sau một thời gian ngắn, Tú Mỡ được cử phụ trách mục Giòng nước ngược trên tờ Phong Hóa, một tờ báo chuyên về văn chương, hài hước và trào phúng của nhóm này.
Mùa đông năm 1946, cuộc kháng Pháp bùng nổ, Tú Mỡ thôi không làm ở Sở Tài chính nữa mà lên chiến khu, tham gia kháng chiến bằng ngòi bút trào phúng sở trường quen thuộc. Thời kỳ này, Tú Mỡ ký tên là Bút Chiến Đấu. Ông giải thích: Vì thấy công cuộc kháng chiến là công cuộc nghiêm chỉnh, mình dùng bút danh để đánh địch cũng là việc làm nghiêm chỉnh… cho nên tôi không muốn dùng bút danh cũ là Tú Mỡ. Tú Mỡ là tên đặt đùa, ý là người kế tục nhà thơ bậc thầy Tú Xương. Vả lại, hai chữ Tú Mỡ lúc này ông còn nghe gần với “đú mỡ” (rửng mỡ), có vẻ không được… nghiêm túc. Và từ nay, tôi đặt thơ vào hai mục riêng: loại đánh địch là mục “Nụ cười kháng chiến” và loại ca ngợi tinh thần anh dũng của quân dân là mục “Anh hùng vô tận”. Theo Từ điển Văn học (bộ mới), thì trong lúc kháng chiến, có lần ông bị đối phương bắt nhưng đã tìm cách thoát được.
Năm 1954, chiến tranh kết thúc, ông tiếp tục sáng tác phục vụ cuộc đấu tranh trong giai đoạn mới. Đến năm 1957, ông được bầu làm Phó chủ tịch Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Việt Nam, nay là Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội văn học- nghệ thuật Việt Nam và là Ủy viên thường vụ Hội Nhà văn Việt Nam khóa I.
Tú Mỡ mất ngày 13 tháng 7 năm 1976, tại Bệnh viện Hữu nghị Việt- Xô, Hà Nội, hưởng thọ 76 tuổi.
Xem thêm: Cuộc đời và sự nghiệp nhà thơ Chế Lan Viên
Sự nghiệp sáng tác của ông đã để lại một khối lượng tác phẩm khá đồ sộ về nhiều thể loại khác nhau. Về thơ có “Dòng nước ngược”, tập 1 do Đời Nay xuất bản, 1934, tập 2 do Đời Nay xuất bản, 1941. Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, ông đã cho ra đời nhiều tác phẩm giàu tính chiến đấu như: “Nụ cười kháng chiến”, (1952); “Anh hùng vô tận” (1952); “Nụ cười chính nghĩa” (1958); “Bút chiến đấu” (1960); “Đòn bút” (1962); “Ông và cháu” (tập thơ thiếu nhi, 1970); “Thơ Tú Mỡ” (tập thơ tuyển, 1971), cùng một loạt tác phẩm về diễn ca, chèo, tuồng, hát xẩm… Năm 2008, Tú Mỡ toàn tập (gồm 3 tập) được Nhà xuất bản Văn học ấn hành.
Nhà thơ Tú Mỡ từng đã nhận được các giải thưởng sau: Giải nhất về thơ ca của Hội Văn nghệ Việt Nam, 1951; Giải nhì về thơ ca của Hội Văn nghệ Việt Nam, 1955; Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học- Nghệ thuật, đợt II, 2001.
Theo nhà văn Nguyễn Công Hoan thì: Tú Mỡ là người “thuốc lá không hút, chè tàu không nghiện, tổ tôm không biết đánh”. Giữa đám người cầm bút đông đảo “đa ngôn đa sự”, ông có vẻ như sống riêng ra, lấy sự siêng năng cần mẫn làm trọng, lấy cảnh gia đình yên ấm làm vui, không phiêu lưu không mơ tưởng hão huyền, tin rằng thiên đường chỉ có ở trên trần thế, được sống khỏe mạnh, lại có công việc ưa thích đã là tiên cảnh lắm rồi, còn như có gì khó chịu trước sự đời, thì đã có nụ cười hóa giải giúp!…
Còn Vũ Ngọc Phan trong tác phẩm “Nhà văn Việt Nam hiện đại” thì nhận xét: “Thơ mới ngày nay đã xâm chiếm gần đến đất đai của thi ca Việt Nam… làm cho những tay kiện tướng còn lại của trường thơ cũ như Trần Tuấn Khải, Tương Phố đều phải xếp bút. Tuy vậy, vẫn còn một dòng thơ cũ chảy róc rách, nước thật ngọt ngào, vì nó là thứ nước của nguồn xưa mà người Việt Nam quen uống từ lâu. Tôi muốn nói đến hai tập “Dòng nước ngược” (tập 1 và 2) của Tú Mỡ. Hai tập thơ này đều có cái giọng bình dân rất trong sáng. Chúng ta vốn ưa thích xưa nay: giọng cợt đùa lẳng lơ của Hồ Xuân Hương, giọng nhạo đời của Trần Tế Xương, giọng thù ứng ý nhị của Nguyễn Khắc Hiếu, giọng giao duyên tình tứ của Trần Tuấn Khải; từng ấy giọng thơ, ngày nay ta thấy cả trong hai tập thơ trào trúng của Tú Mỡ… Cũng như Tản Đà và Trần Tuấn Khải, Tú Mỡ viết rất nhiều lối, nào phong dao, nào thù ứng, nào hát xẩm, nào văn tế, nào chầu văn… mà lối nào của ông cũng đều hay cả… Thơ Tú Mỡ thật là thơ có tính cách Việt Nam đặc biệt”
Còn theo Giáo sư Phạm Thế Ngũ trong “Việt Nam văn học giản ước tân biên” (Quyển 3), xuất bản năm 1965 thì: “Trong làng thơ Việt Nam sau 1932, có một cây bút không mới chút nào… vậy mà ngự trị thường xuyên trên báo Phong Hóa và Ngày Nay’ và được độc giả thời ấy rất ham coi, đó là cây bút trào phúng Tú Mỡ… Thơ ông chịu ảnh hưởng rõ rệt thơ cũ… từ cảm hứng đến thể cách. Ông sáng tác đủ loại: thơ Đường, phú, văn tế, lục bát, hát nói, hát xẩm, chầu văn… Nói rằng ông đã tiến hơn tiền bối thì quá đáng, song ở ông cũng đã có một lời thơ hoạt bát, cách gieo vần tài tình, giọng dí dỏm tự nhiên và biết mượn tình cười để chinh phục người ta… Sau Tú Mỡ (và đồng thời ông nữa) trên khắp các báo, người ta làm thơ trào phúng nhan nhãn, nhưng dễ chừng không ai bắt chước được tác giả “Giòng nước ngược”
Sự hướng đạo của Nguyễn Tường Tam đối với Tú Mỡ ngay từ thời tập tọng làm thơ là không thể chối cãi được. Thậm chí có ý kiến còn cho rằng nếu không có Nguyễn Tường Tam thì không có Tú Mỡ. Tờ báo đầu tiên mà Tú Mỡ cộng tác là “Phong Hóa” của nhóm Tự lực văn đoàn do Nguyễn Tường Tam phụ trách. Ông đã khuyến khích Tú Mỡ đi vào thơ trào phúng, cho nên mới thành Tú Mỡ… Sau cùng, Tú Mỡ đấu dịu: “Các anh phân tích thế thì tôi đã nghe ra… Chỉ lo trước một điều, quả đất tròn, biết đâu việc đời thế nào, một ngày kia ta bắt sống Nguyễn Tường Tam mà tình cờ lại có Tú Mỡ ở đấy. Xin Chính phủ đừng cử Tú Mỡ ra chém Nguyễn Tường Tam”. Nghiêm nghị, Tú Mỡ nói, không nhìn ai: “Tôi đề nghị các anh như thế”
Trào lộng nhưng vẫn rất nhân hậu
“Tú Mỡ” hay “Bút Chiến Đấu” đều là bút danh của Hồ Trọng Hiếu do thời vận mà thành. Chỉ nghe những tên bút danh ấy người ta có thể đọc vị được ý nghĩa của chúng. Tuy nhiên, cái tên bút danh Tú Mỡ, ngoài hàm nghĩa Hồ Trọng Hiếu tự nhận mình là hậu bối của nhà thơ trào phúng Tú Xương, còn có một ý nghĩa khác, thực tế hơn và cũng khôi hài hơn. Bởi lẽ ông là một người gầy dơ xương, nên có lẽ gọi là Tú Xương thì mới đúng. Tú là học hết bậc tú tài Tây, còn Xương vì ông lấy đâu ra thịt. Thế nhưng, Tú Xương là bút danh của bậc tiền bối, cùng theo dòng thơ trào phúng, nên người có học, lại đức độ như Hồ Trọng Hiếu không thể để cho thiên hạ nhầm lẫn có hai Tú Xương, nên ông đành chuyển sang bút danh Tú Mỡ, âu cũng là một cách khôi hài và tự trào về dáng vóc gầy còm dơ xương của ông vừa đắc đạo với tiền nhân, vừa đắc chí với chính mình.
Trào lộng nhưng vẫn rất nhân hậu
“Tú Mỡ” hay “Bút Chiến Đấu” đều là bút danh của Hồ Trọng Hiếu do thời vận mà thành. Chỉ nghe những tên bút danh ấy người ta có thể đọc vị được ý nghĩa của chúng. Tuy nhiên, cái tên bút danh Tú Mỡ, ngoài hàm nghĩa Hồ Trọng Hiếu tự nhận mình là hậu bối của nhà thơ trào phúng Tú Xương, còn có một ý nghĩa khác, thực tế hơn và cũng khôi hài hơn. Bởi lẽ ông là một người gầy dơ xương, nên có lẽ gọi là Tú Xương thì mới đúng. Tú là học hết bậc tú tài Tây, còn Xương vì ông lấy đâu ra thịt. Thế nhưng, Tú Xương là bút danh của bậc tiền bối, cùng theo dòng thơ trào phúng, nên người có học, lại đức độ như Hồ Trọng Hiếu không thể để cho thiên hạ nhầm lẫn có hai Tú Xương, nên ông đành chuyển sang bút danh Tú Mỡ, âu cũng là một cách khôi hài và tự trào về dáng vóc gầy còm dơ xương của ông vừa đắc đạo với tiền nhân, vừa đắc chí với chính mình.
Với cái tên bút danh Tú Mỡ, khiến nhiều người nghĩ đến có lẽ đây là ước nguyện da diết và cháy bỏng của một anh chàng toàn da bọc xương mà lại tự xưng mình là Mỡ, chỉ nghe cũng đã thấy phì cười. Ông vua văn xuôi trào phúng, người cùng thời với Tú Mỡ là nhà văn Nguyễn Công Hoan đã chấp bút bài thơ đùa trêu Tú Mỡ từ cái sự “trái khoáy” giữa bút danh và vóc dáng thật của nhà thơ hoàn toàn trái ngược nhau. Đấy cũng là sự lý giải vì sao “Tú Mỡ sống lâu”. Ấy là một lần Tú Mỡ làm thơ “xỏ xiên” Trời, dám gọi Trời là “xừ”. Thực ra đây là cách gọi tắt của từ cũ “me xừ”, cách nói bồi từ tiếng Pháp “monsieur” để đùa hoặc chê bai một ai đấy, chẳng hạn như: “me xừ ấy dạo này rảnh rỗi nhỉ”. Thậm chí Tú Mỡ còn có lúc bảo Trời là đồ “xỏ lá ba que”, khiến Trời phải sai Thiên Tào đi dò la khắp thiên hạ để tìm bắt Tú Mỡ về “trị tội”. Bởi theo logic thông thường thì Mỡ ắt sẽ phải... béo. Cho nên khi đi khắp hạ giới Thiên Tào chỉ chú trọng đến cái tên “Mỡ” ấy theo phương châm là:
Bắt thằng béo kẹp kìm lòi mỡ
Phớt lờ đi những đứa gầy còm.
Kết cục là Tú Mỡ đã lọt lưới Trời mà sống thọ đến tuổi “cổ lai hy” vì thoát được sự truy xét của Thiên Tào. Lại là một cách đùa hóm hỉnh và rất thông minh của ông vua truyện trào lộng Nguyễn Công Hoan.
Nhưng ở Tú Mỡ, bên trong cái buồn cười, đầy vẻ trào lộng ấy lại là một con người rất mẫn cán với công việc và nhân hậu với cuộc đời, bằng hữu, đặc biệt là với người thân trong gia đình.
Tin mới
Các tin khác
- Cuộc đời và sự nghiệp nhà thơ Thế Lữ - 14/02/2020 00:28
- Cùng du lịch các khu chợ nổi tiếng ở Hà Nội bằng xe buýt 55 - 26/08/2019 02:46
- Thảo nguyên hoa Long Biên nơi sống ảo đang hot của giới trẻ Hà Thành - 09/08/2019 13:40
- Khám phá làng gốm Bát Tràng trong 1 ngày - 08/08/2019 11:24
- Phố bia Tạ Hiện, khu phố không ngủ ở thủ đô Hà Nội - 07/08/2019 15:08